Denken over denken

Een maand geleden sprak ik met twee kleinzonen aan tafel over wat is erger blind of doof? Zo kwamen wij op “denken”, wat gebeurt er dan in je hoofd? Kort daarna las ik een artikel in de New Yorker (23-11-2025) Een man beschreef dat hij geen beelden kan zien in zijn hoofd. dus bijvoorbeeld de vraag: hoe zag jouw kamer eruit toen je klein was, kon hij absoluut niet beantwoorden. Ik gaf het artikel mee aan één kleinzoon en zijn reactie stuur ik hier integraal bij. Drie opmerkingen:

1. Ja, hij heeft Chat GPT gebruikt voor feitelijke informatie (anders had hij Wikipedia of een encyclopedie moeten gebruiken) maar hij heeft het geheel zelf geschreven.

2. Hij schrijft ergens, “zelfs zonder romans te lezen” Dat slaat op mijn vele jaren vruchteloze pogingen hem aan het lezen te krijgen .

3. Hij is 22 jaar.

Lees het maar:

Hoi,

Erg leuk dat artikel in de New Yorker, maar nadat ik dat had gelezen had ik eigenlijk alleen nog maar meer vragen. Ik heb al mijn bevindingen van verschillende manieren hoe mensen denken op een rijtje gezet als je benieuwd bent.

Afantasie = niet in staat zijn om beelden in gedachten te creëren of op te halen. Deze mensen kunnen net zo goed visuele informatie verwerken als mensen zonder afantasie, maar de link in het brein om bewust visuele ervaringen te terug te roepen of om beelden te creëren ontbreekt. Ze onthouden visuele informatie als feitjes, net zoals wij een telefoonnummer onthouden. Zelf visuele vragen als “Hoeveel deuren heb je in je huis?” kunnen ze beantwoorden door ruimtelijk door het huis te lopen en te tellen, maar dus zonder visueel beeld. Ze hebben echter wel last van een zwak episodisch geheugen en kunnen persoonlijke ervaringen en gezichten niet goed herinneren.

Hyperfantasie = extreem realistische beelden in het brein kunnen creëren. Deze mensen kunnen beelden precies als een foto zien in hun hoofd met kleur en ook beweging. Sommige zeggen zelfs hun eigen augmented reality* te kunnen maken, terwijl ze zich bewust zijn dat het niet de realiteit is. Mensen met hyperfantasie hebben juist een versterkt episodisch geheugen. Het nadeel is dat beelden soms ongewild binnendringen of dat ze soms niet weten of beelden van vroeger realiteit zijn of gecreëerd waren. * sorry was geen goed nederlands woord voor

Beeld denken is een spectrum met dus aan de ene kant afantasie en de andere hyperfantasie. De meeste mensen zitten hier tussenin met de ene een sterker visueel vermogen dan de andere. Volgens onderzoek hebben ongeveer

~ 1-4% afantasie,

~ 2-5% hyperfantasie,

en de rest zit er tussenin. 

Innerlijk monoloog = Je gedachten manifesteren zich als woorden die je kan horen in je hoofd. Dit is wat ik heb. Ik denk bijvoorbeeld letterlijk de zin: ‘ik heb nu wel zin in een koekje’ en ga dan een koekje pakken. Mensen die geen innerlijk monoloog hebben beelden misschien het koekje visueel in, maar je hebt ook mensen die enkel aan het concept ‘koekje’ en ‘zin in’ denken, dat heet conceptueel denken, maar hier kom ik op terug. Grappig feitje is dat mensen zonder innerlijk monoloog vaak dingen hardop voor moeten lezen voor zichzelf, omdat ze het niet in hun hoofd kunnen doen, maar een deel van deze groep kan juist veel sneller lezen omdat ze geen tijd kwijt zijn aan de woorden hardop in hun hoofd zeggen. 

Ook hier is het weer een spectrum. De ene heeft geen innerlijk monoloog en de andere constant. De statistieken zijn ongeveer:

~ 5-10% geen innerlijk monoloog

~ 80% van de mensen meldt in ieder geval soms innerlijk monoloog te hebben

~ 20-30% zegt bijna altijd innerlijk monoloog te hebben

Grappig is dat ook hierin weer gradaties zijn in hoe levendig je het kan ervaren of juist niet. Een innerlijk monoloog is eigenlijk een soort van geluid dat zich afspeelt in je hoofd. Net zoals met hyperfantasie kunnen sommige mensen ook geluid erg levendig ervaren en symfonieën afspelen in hun hoofd. Sommige mensen horen juist niks net zoals bij afantasie. Ook voor de andere zintuigen heb je een hyper versie en een anti versie. Sommige mensen kunnen dingen proeven in hun gedachten, dat lukt mij niet. Aanraking kun je ook voelen in je brein, probeer maar naar verschillende objecten te kijken en te bedenken hoe het voelt om het aan te raken, dit lukt mij wel. 

Conceptueel denken (unsymbolized thinking in het engels) = gedachten verschijnen als directe betekenis, ‘je weet het gewoon’. Als ik 345 keer 5391 zeg, weet je meteen dat de uitkomst een groot getal is. Vrijwel iedereen gebruikt conceptueel denken, maar voor een kleinere groep is dit een dominante manier van denken. Zij denken dus met name in feiten, verbanden en concepten zonder daarbij een beeld te zien of stem te horen.

Emotioneel/sensorisch denken = gedachtes beleef je als gevoel in het lichaam. Dit is letterlijk wat onderbuikgevoelens zijn. Je loopt over straat en iets voelt niet goed aan je gewone route, dus je neemt een omweg. Sommige mensen voelen dit heel letterlijk, verdriet voelt zwaar op de borst of van angst krijgen ze koude rillingen. In de psychologie worden emoties gezien als een snelle samenvattingen van complexe data. Een gevoel kan vele eerdere ervaringen combineren en tot een gedachte leiden. Misschien dat mensen daarom zeggen; ‘luister naar je hart’ omdat het een goede keuze geeft zonder dat je bewust alle overwegingen hoeft na te gaan.

Actiegericht denken = in plaats van dat er gedachten in je hoofd opkomen, ga je gelijk over tot actie. Je ontwijkt een bal die op je afkomt. Of wat wij doen tijdens het piano spelen, onze vingers gaan vanzelf naar de juiste toetsen (bij jou dan vanuit de noten en bij mij van uit geheugen).

Uiteindelijk kunnen de meeste mensen alle verschillende denkvormen die ik heb beschreven gebruiken, op uitzonderingen na. Wat (denk ik) nou juist interessant is, zijn niet de 1% groepen met een super bijzondere manier van denken, maar welke manier van denken dominant is. De ene persoon denkt met name in beelden, de andere in zinnen en weer een ander maakt keuzes met name op gevoel. Als je dit van anderen weet helpt het je te begrijpen hoe zij denken en kun je misschien ook snappen waarom mensen die vanuit gevoel denken hun redenen niet altijd goed kunnen uitleggen. Of juist waarom mensen die veel vanuit logica denken niet goed reageren op de vragen zoals: ‘hoe voel jij je hierbij’ of ‘kies waar jij het best bij voelt’. En dit heb ik allemaal geleerd zonder het lezen van romans 😉

Het verbaasde mij om te leren dat er helemaal geen link is tussen denkwijze en intelligentie. Ik had gedacht dat mensen die dominant vanuit emoties denken, misschien minder rationeel zouden denken, maar dat kan dus niet verder van onwaar zijn. Sterker nog, mensen met schade aan breingebieden die emoties reguleren kunnen wel logisch redeneren maar zijn tegelijkertijd extreem slecht in goede keuzes maken. Het kan wel zijn dat gevoelens overheersen waardoor je blinder bent voor de feiten, maar dit zou ik nog eens verder moeten uitzoeken.

Ik hoop dat je dit een beetje interessant vond

Groetjes,

Huub